| Mürekkep ve Çeşitleri | ||
| Mürekkep (midad,hıbr), yazı yazmaya mahsus siyah sıvı bir boyadır. Renkli sıvı boyalara da mürekkep denilmiş, yalnız kırmızı mürekkep, sarı mürekkep, yeşil mürekkep gibi ifâde ettiği renkle berâber kullanmıştır. Mürekkebin icâd edildiği târih kesin olarak tespit edilmemiş ise de m.ö. 2500 yıllarından itibâren yazı malzemesi olarak bilindiği tahmin edilmektedir. Eski medeniyetlerde kullanılan ilk mürekkebin kömür tozu ve tutkalın birleşimi ile yapıldığı zannedilmektedir. Zaman içinde tecrübeyle mürekkep terkibindeki eczâ zenginleşmiş, gelişmiştir. Hat san’atında kullanılan mürekkebin pek çok formülleri, Gülzâr-ı Savab gibi hat risâlelerinde kaydedilerek zamânımıza kadar ulaşmıştır. En sâde bir şekilde ana maddesi is, zamk-ı Arabî ve saf su olan bu terkiplere mürekkebe farklı husûsiyetler kazandırdığı için çeşitli maddeler ilâve edilmiştir. İs, bezir yağı, çıra, gazyağı, zeytinyağı ve bal mumu gibi maddelerin yakılmasiyle elde edilir. Eskiden mürekkep yapımında kullanılmak üzere is îmâl eden, bu işi meslek edinmiş kimseler ve ishâneler bulunurdu. Süleymâniye Câmii’ndeki is odası, bu gâye ile yapılmıştır. Mîmar Sinan, yaptığı plânla câmide yanan kandillerin islerinin hava ceryânı vâsıtasiyle bu is odasında toplanmasını sağlamıştır. Gülzâr-ı Savab’da, isin (dûde) elde edilişi şöyle anlatılmaktadır: “Beziryağı toprak çanağa konulur, çanak rüzgâr almayan bir yere toprak seviyesine kadar gömülür. Serçe parmağı kalınlığında bir fitil içine konularak yakılır. Çanağın üzerine başka bir çanak kapatılır. Fitilin yanmasından üst çanakta hâsıl olan is, kuş veyâ tavuk kanadıyle alınarak bir kâğıda nakledilir. Çanak tekrar kapatılır, sonra tekrar açılarak biriken is alınır. Bu sûretle elde edilen is, sünger kâğıdı gibi mesâmâtı çok bir kâğıda alınarak üç kere sarıldıktan sonra hamurun içine konulur ve fırında pişirilir. Bu sûretle sertliği giderilen ve yağı alınan is, zamk-ı arabî ile dövülür.” (1) Yukarda da belirtildiği gibi is mürekkebi, is, zamk-ı arabî ve saf suyun usûlüne uygun olarak hallolmasiyle elde edilir. En iyi mürekkep ise bezir yağı isinde yapılır. Buna nezir isi mürekkebi adı verilir. Hattatlar ananevî üsülde yapılan mürekkebi kalemin ucundan yavaş yavaş akması, kaleme tâbî olması, âharlı kâğıt üzerinde kolaylıkla silinip kazınmaya, yalanmaya müsâit olması; solmaması sebebiyle Batı sanayî mürekkeplerine dâimâ tercih edilmiştir. Bir yazma eserde is mürekkebinin yapılışı hakkında şu izâhat verilir: “6,5 dirhem (bir dirhem 3,2 gramdır) dûde (bezir isi), 26 dirhem zamk-ı arabî, 13 dirhem mazı, 6,5 dirhem şap. Evvelâ mazıyı kaynatıp sonra şapı yakıp, mazının suyuna katılır; sonra zamk-ı arabî bu su ile ıslatıp ba’dehû dûdeyi yavaş yavaş alıştırılıp, dövülerek süzülür.” (2) Daha basit bir usûlde is mürekkebi şöyle yapılır: Önce zamk-ı arabî soğuk suda eritilir. Boza kıvâmına gelince süzülür. Sonra mermer havan içine bir ölçü ise dört ölçü zamk-ı arabî konulur. İs, zamk-ı arabî içinde iyi halloluncaya kadar yavaş yavaş tokmakla dövülür. Mürekkebin tam kıvâmında olması için eskiler “seksen bin tokmak vurmak gerekir” demişlerdir. Böylece yapılan mürekkep çuha veyâ keçeden yapılmış mibzeleden süzülür; on misli sulandırılarak kullanılır. Hat san’atında, is mürekkebinden başka la’lî mürekkep, sarı mürekkep ve zer mürekkebi de yapılmakta ve kullanılmaktadır. |
||
|
|
||
|
1- Nefeszâde, Gülzâr-ı Savab, s. 94 |
||