II- HAYVANSAL MOTİFLER
Bitkisel süsleme kadar hayvanlardan ilham alınarak yapılan
süsleme, Türk mimarisi ve el sanatlarına, özellikle onaltıncı
yüzyıla kadar hakim olmuştur. Bu yüzyıl ile birlikte bitkisel
süslemenin yanında yardımcı motif olmaya başlar ve onsekizinci
yüzyılda da tamamen kaybolup gider. Hayvansal süslemeyi
üç alt grupa ayırıyoruz:
A- YALIN HAYVAN FORMLARI.
Onbeşinci yüzyıla kadar mimaride olsun diğer sanat dallarında
olsun çeşitli hayvan şekillerinden veya ayrıntılarından
yapılan süslemenin çok benimsenmiş olduğu görülmektedir.
Anadolu Selçuklu abidelerinde, bunların en nefis örnekleri
bulunur. Başlıca iki grup altında toplanmaktadırlar:
1- Efsanevî veya mitolojik hayvan
motifleri. a- Harpiler: Yarı
insan yarı hayvan şeklinde yapılan bu yaratıklar gök,
kara ve deniz harpisi olarak üç şekilde oluşurlar. b-
Zümrüd-ü Anka veya Simurg adları ile tanınan efsanevî
kuşlar. c- Ejderler (Ejderhalar)
2- Stilize hayvan motifleri.
a- Kuşlar : Bu grubun en sık
kullanılmış olan motifleridir. Özellikle kartal ve güvercin
Selçuklular döneminde çok benimsenmiştir.
b- Aslan, kaplan, kurt ve boğa
gibi vahşi hayvanlar
c- At, geyik, tavşan, keçi gibi
hayvanlar
d- Balık ve diğer deniz hayvanları
B- RÛMİLER : Hayvanların kanat,
bacak ve bedenlerinin stilize edilmiş şekillerinden oluşan
ve kökenleri Orta Asya’ya dayanan çok yaygın bir Türk
Süsleme elemanıdır. Rûmilerle yapılan dekorlar başlı başına
bir üslûb doğurmuştur. Pek çok çeşitleri vardır. Rûmiler
ileride tekrar ele alınacaktır.
C- SELÇUKLU MÜNHANİLERİ : Onbeşinci
yüzyıla kadar çok kullanılmış, sevilmiş ve üslûblanmış
zengin bir motif çeşididir. Özellikle el yazması kitap
süslemesinde çok kullanıldığı görülür. Rûmilerin ayrıntılarından
oluştuklarını kanıtlayan Orta Asya Uygur freskleri mevcuttur.
III- GEOMETRİK ve SEMBOLİK MOTİFLER
Yüzyıllar oyu en sık ve ayrıntılarla kullanılmış desen
türlerinden biri de şüphesiz geometrik kurallara dayanmaktadır.
İslâm felsefesi ile iyi bağdaşması ve soyut anlama ulaştığı
için Türkler, özellikle Arap âleminden aldıkları bu süslemeyi
kendi görgü ve yorumları ile yoğurarak ilginç dekorlar
yaratmışlardır. Bu kolu iki bölümde programlamak mümkündür:
A- GEOMETRİK MOTİFLER : Geometri
kurallarına ve ölçülerine uyularak stilize edilen kesin
motifler bu grubu oluşturur. Geometrik ağlar, daire, üçgen
ve poligonlar gibi.
B- SEMBOLİK MOTİFLER: Bilinçli
veya bilinçsiz belli bir anlatımı olan motifler bu bölümde
toplanmaktadır. Herhangi bir şeyi simgelemek amacı ile
kullanılan veyahut belirli bir fikri uyandıran şekillerdir.
Türk süslemeciliğinde bu tarzda kullanılan pek çok motife
rastlanır. Araştırıldığı zaman, kökenlerinin pek eski
medeniyetlere ve inançlara dayandığı görülür. Serbest
ve müstakil şekillerde oldukları kadar, geometriye ve
sayılara dayananları pek çoktur.
IV- GEÇMELER Eski adı ile zencerek
olarak anılan bu desenlerin binlerce çeşidi vardır. Zincirleme
halkaların devamı şeklinde oluşurlar. Her yüzyılda sevilmiş,
kullanılmış ve zamanın modasına göre üslûplanmışlardır.
Kenarsuyu (Bordür) ve yalın hallerde olmak üzwere iki
büyük bölüme ayrılırlar.
V- MİMARİ VE İNSAN YAPISI FORMLARDAN
ESİNLENEN MOTİFLER
A – KABLAR:
1- Vazolar – çiçeklikler : Her
türlü Türk süslemesinde onbeşinci yüzyıldan itibaren çiçek
motiflerini bir düzeye yerleştirme amacı ile şekil alan
vazo motifleri pek boldur.
2- Kandil ve şamdanlar : Özellikle
mezar taşlarında çok kullanılan ve ışığı sembolize eden
bir motif türüdür.
3- Tabak ve diğerleri : (Örneğin:
İbrik, gülabdan, buhurdan vs.)
B – BİNA DESENLERİ : Özellikler
onsekizinci yüzyılda moda olmuş ve süslemeye girmiştir.
İşlemede, tezhipte ve taş süslemesinde çok rastlanır.
Dini binalar (cami, mescit) sivil binalar (evler, köşkler,
yalılar) ve resmi binalar (saraylar, kasırlar, kaleler)
olmak üzere üç bölüme ayrılırlar. Gerçekçi desenler olmakla
beraber, stilize olmuş ve motifleşmiş tiplerine de rastlanmaktadır.
C – GEMİ VE KALYONLAR : Diğer
motiflere oranla daha az kullanılmışlarsa da yine de pek
çok çeşitleri görülmektedir. Özellikle onaltı ile onsekizinci
yüzyıllar arasındaki Türk seramiklerinde çok görülürler.
Arıca işlemede, minyatürde ve taş süslemesinde en ilginç
örnekleri bulunur.
D – EŞYA MOTİFLERİ : Ev eşyası,
savaş, meslekî ve gündelik gereçler, yerlerine göre süsleme
desenleri olarak kullanılmıştır. Özellikle mezar taşlarında
kişilerin sembolü olarak çok görülürler. ) Kese, kahve
fincanı, tüfek, tabanca, okluk vs. gibi).
|
