XV. YÜZYILDA TEZHİP Türk müzehhipleri XV. Yüzyıl başlarında etkinliklerini Osmanlı sultanlarının koruyuculuğunda Bursa’da sürdürdü. Ahmed Dai’nin kendi hattıyla 816/1413-14 yılında yazdığı Divan’ın unvan sayfası, içi, mavi ve siyah renk zemine altın yıldız rumîlerle dolu oval bir şemseyle, başlangıç sayfası aynı renk ve desende başlık tezhiblidir (BİK, Orhan C. No. 1196). 838/1434-35 yılında yazılan ve Sultan II. Murad’a sunulan musiki nazariyatıyla ilgili eserin tezhiplerinin XV. Yüzyıl ilk yarısında sanat etkinliklerinin yoğun olduğu Bursa’da yapıldığı sanılmaktadır (TSM, R. 1726). Eserin ilk iki yaprağı “levha” tezhiptir (1b-2a). Levha tezhiplerin birinin ortasında, XV. Yüzyıl İznik seramiklerinin ve XV. Yüzyıl ilk yarısında Bursa’da hazırlanan kitapların cilt kapaklarının bezemelerinde de görülen içi sarmal rumîlerle dolu bir madalyon vardır. Rumîli bezeme aynı sayfadaki köşebentlerin içinde de kullanılmış, şemse ve köşebent arası siyah renk zemine, altın yaldıza boyanmış ince dal, yaprak ve çiçeklerle doldurulmuştur. Bu bezemenin eşi ikinci levha tezhipte de kullanılmış, bunun köşebentlerine mavi ve yeşil zemine rumîli bezeme yapılmıştır. Aynı sayfadaki oval şemse içine altın yaldızla ithaf sözleri yazılmıştır. Bu eserin başlık biçimindeki başlangıç sayfasının kenarlarına pembe renk zemine siyah renk konturlu dallar ve yapraklar üzerinde sıralanan çiçekler yapılmıştır (2b). Pembe renk zemine yapılan bu üsluptaki çiçekli bezeme özellikle XV. Yüzyıl Kuran nüshalarında Fatiha ve Baraka surelerinin satır aralarında kullanılmıştır. Bunlardan biri 1435 yıllarına tarihlenebilen bir Kuran’dır (BAMK NO. 207). Bursa Kuran’ında mavi ve bordo rengin, rumîli bezemenin çoğunlukta olduğu tezhipler ilk iki surelerde çerçeve biçiminde, diğer surelerde başlık biçiminde düzenlenmiştir. Ahmed b. Hacı Mahmut el-Aksarayi XV. Yüzyılın ilk yarısında özellikle şair Ahmedi’nin eserlerini kopya eden ve tezhipleyen usta bir katip ve müzehhiptir. Eserlerinden biri Şevval 840/Nisan 1437 tarihli Divan-ı Ahmedi’dir (SK, Hamidiye 1082 Mük.) Sanatçı, bu eserin ilk sayfasına yaptığı ve bezeme elemanlarıyla sanki gizlenmiş geometrik tasarımlı levha tezhipte, ayrıca eserdeki başlık tezhiplerine, lacivert, turuncu, mavi, yeşil, kahve, siyah renkle boyanmış yüzeylerde, aralarında buketlerin ve çiçek dizilerinin de olduğu bezeme öğelerinde olduğu gibi, XV. Yüzyılın ikinci yarısında yaygınlaşacak bir üslubun önderliğini yapar. Türk tezhibi ilk defa böylesine yoğun çok renkliliğe onun sayesinde kavuşur Fatih Sultan Mehmed’in koruyuculuğunu yaptığı saray nakışhanesinin tezhipleri bilim kitaplarında yoğunlaşmıştır. Bu eserlerin ilk iki veya bir sayfası levha tezhibidir. Levhanın ortasında, içine kademeli olarak, altta sarmal rumî, üstte altın yaldız sülüs hatla sultan ve eser adının yazıldığı oval, yuvarlak madalyon vardır. Kimi zaman bu yazılar levha tezhibin alt ve üstündeki yatay bölme içinde de yer alır. Madalyonun etrafını yeşil, kırmızı, siyah ve beyazla renklendirilmiş rumî bezemeli dendanlı enli bordür çevirir. Madalyonun dışında kalan alan sıvama (SK, Turhan S. 48; TSM, R. 706),veya salt köşebent içleri (SK, Süleymaniye 1025; TSM, A. 2177), üç beyaz renk benekli, mavi, kahve ve siyah renk zemin üzerinde, ince kıvrım dallarda yer alan beyaz rumî ve kırmızı, mavi hatayiler, bir tür fiyogu hatırlatan üç dilimli pembe, mavi çiçekler, çınar yaprağı gibi tezhibin içinde, belirli yerlere ve az sayıda yerleştirilen ve diğer bezemeler arasında iriliğiyle göze çarpan bir tür yaprak II Bayezid dönemi Amasya ekolü, zahriye sayfası (S.K. Turhan Valde 48) XV. Yüzyıl ikinci yarısı boyunca Türk tezhibinin başlıca bezeme elemanları olur. 1475-80 yıllarına tarihlendirilen ve aynı ölçüde (40, 5x28 cm) iki Kuran nüshasında, XV. Yüzyılın sonunda ve XVI. Yüzyılda Türk Tezhibinde incelik ve zariflik örneği oluşturan geometrik tasarımlı levha tezhibin erken örnekleri görülür (TİEM, T. 448; LGF, No. M 65). Her iki Kuran’da levha tezhipte, müzehhip çok kollu yıldız etrafında sonsuza giden kare biçimler oluşturarak tasarımda yenilik yaparken, ilk iki surenin pembe renk satır aralarının çiçekli bezemesinde, levha ve çerçeve tezhiplerde bezeme elemanı olan çiçekler Fatih sultan Mehmed dönemi nakkaşhanesinin geleneğini sürdürür.    Bu geleneğin Recep 899/Nisan 1494 tarihli Şeyh Hamdullah hattıyla yazılan Kuran levha ve özellikle ketebe sayfası tezhibinde sürdürüldüğü görülür (TİEM, T. 402). II. Bayezid Dönemi Tezhibi   Bu üsluptaki tezhiplerin ustalarının, bilgilerin şimdiki durumuna göre Sultan II. Bayezid dönemi masraf defterlerinde birinde (İBK, Muallim Cevdet, No. 0/71-3) adı geçen ve tezhiplediği eserleri bilinen Fazlullan b. Arab (TSM, E.H. 320, 321) ve yine aynı masraf defterinde adı geçen ve bir grup elyazmayı da resimlediği sanılan (TSM, H. 1123; BİK, Hüseyin Çelebi 763; BPOWM. No. 51.34) Derviş Mahmud Nakkaş olduğu söylenebilir. XV: yüzyıl sonu XVI. Yüzyıl başlarında Şeyh Hamdullah’ın hattıyla veya onun hattına atfedilen yaklaşık aynı ölçülerde (32x22 cm) Kuran tezhipleri, sayfaların tasarımında, bezemenin inceliğinde, en önemlisi renk uyumunda o güne değin Türk tezhibinde görülmedik ustalıkta örneklerdir. Bu Kuran örneklerinden ikisinin müzehhibi ketebelerinde yazıldığı gibi Hasan b. Abdullah’tır (TSM, a.5; İÜK, a. 6662). Müzehhip Hasan, levha tezhipleri ilk başta belli olmayan, bezeme içinde eriyen, ama temelde belli bir geometrik düzen olacak biçimde tasarlanmıştır. Sanatçı, çerçeve, başlık ve gül tezhiplerinin tasarımında geleneğinin taşıyıcısı durumundadır. Bu müzehhibin tezhiplerinde en fazla özgün olan ve tezhibi fazlasıyla etkili kılan renklerdir. Özellikle levha tezhipte, lacivert renkle pembe, açık mavi, beyaz, az kırmızı ve az altın yaldız öylesine uyumludur ki müzehhibin ustalığının doruğunda olduğu görülür. Hattı yine Şeyh Hamdullah tarafından yazılmış küçük ölçüdeki iki Kuran’ın tezhipleri de Hasan b. Abdullah müzehhibe atfedilebilir (TSM, Y.Y.913, 16x10,3 cm; İÜK, A. 6555, 21x13,5 cm). Bir Önceki Konu: Anadolu'da Türk Tezhibinin Erken Örnekleri Bir Sonraki Konu: Türk Tezhibinde İhtişamlı Bir Dönem: 16. yüzyıl Tarihçe Ana Sayfasına Dönmek istiyorsanız tıklayınız...