|
|
TEZHİPLER
|
|
|
Sanat eseri olan elyazmanın cildinden sonra ilk göze çarpan kısmı tezhibidir(*). İnsan burada göz için gerçek bir haz kaynağıyla karşılaşır. El-yazma eserin içeriği, tezhip tasarımda önemli bir rol oynar. Elyazma eserlerden Kuran tezhip tasarımında “Türk müzehhipleri” genelde belli bir kalıba bağlı kalmışlardır. XIII. Yüzyıldan XVI. Yüzyılın ikinci yarısı başlarına kadar Kuran nüshalarında ilk sayfada “levha” tezhip olarak isimlendirilen ve tüm sayfayı kaplayacak biçimde bezeme tasarımının yapıldığı görülür. Kuran’da Fatiha sûresiyle, Bakara sûresinin baş kısmının yer aldığı sayfalarda tezhip, metni çepeçevre dolaşarak bir “çerçeve oluşturur. (Resim: 1) Kimi zaman bu iki sûre metninin iki yanına “koltuk” denilen tezhipli dikdörtgen veya kare bölmeler de eklenir. Eğer müzehhip ustalığının doruğundaysa bu çerçeve tezhibi, içleri bezemeli bordürler ekleyerek sayfa kenarına doğru yarım yuvarlak veya üçgen çıkmalar yaparak genişletir, ilk sûrelerin satır aralarını pembe veya altın yaldızla boyar ve bu kısmı büyüklü küçüklü, çok veya tek renkli çiçek, dal ve yaprakla tezhipler. Fatiha ve Bakara sûrelerini izleyen sayfalarda sûre başları yatay dikdörtgen (başlık) biçiminde, sayfa kenarlarında Kuran için özel anlamı olan işaretler gül biçiminde ketebe sayfaları kimi zaman
|
|
“levha” biçiminde tezhiplenir (KMM, Hasan Paşa
K.No. 14; TİEM, T. 448; TSM, E.H. 58).
|
|
Dua kitapları arasında Delail el-Hayrat nüshalarında tezhip genellikle Mekke ve Medine resimlerinin bulunduğu sayfada, bu iki kentin çerçevesinin etrafında yer alır. Müzehhip kimi zaman bu basit tasarımla yetinmez, tasvir ve tezhibin dışında kalan tüm alanı altın yıldızla boyanmış bezemelerle de süsler (TSM, H. 128; TSM, Y.Y. 1191).
Bilim kitaplarının kimi örneklerinde tezhip sayfanın a yüzünde, kimisinde b ve a yüzünde karşılıklı sayfalarda yuvarlak, oval madalyon biçiminde yer alır. Madalyonun ortasına eserin ve eserin sunulduğu kişinin adı yazılır (TSM, R. 706, 1a; A. 2177, 1b-2a). Metnin başlangıç sayfası başlık veya tepelikli başlık (TSM, A. 2177, 2b; A. 3595, 2b) veya Kuran örneklerinde olduğu gibi çerçeve biçiminde tezhiplenmiştir (TSM, H. 1517, 2b-3a). Özellikle konusu tarih olan resimli elyazmalarda müzehhip sayfa tasarımında yukarıda yapılan genel tanımlamayla birlikte başlangıç sayfasında satır aralarını altın yaldıza boyar ve sayfa kenarını sıvama halkalarla süsler veya çerçeve ve tezhibi dendanlı biçimlerle ve bulut biçimli tığlarla sayfa bitimine kadar uzatır (TSM, H. 1523, 5b-6a). (Resim: 2) Genelde konusu edebiyat olan eserlerde ilk sayfada yer alan tasvirin etrafı çerçeve biçiminde tezhiplendiği gibi sayfa kenarlarının halkarla da sıvama bezendiği görülür (TSM, H.987, 1b-2a, R.804, 89b). Yine konusu edebiyat olan kimi örneklerde ilk sayfaların levha, başlık, çerçeve ve metnin hemen her satırının tezhip tasarımı özellikle XVI. Yüzyıl boyunca hep özgün olmuştur (TSM, H. 845, 1b-2a; İÜK, T. 5467, 359b-360a; TSM, 2/2107, 1a, 1b-2a). Süleymanname, Şahname-i Selim Han gibi Osmanlı sultanlarının resimli farsça şahnamelerinde metnin ara sayfalarında “levha” düzenlemelere gidildiği görülmektedir. (Resim: 3) Bu eserlerde sayfa tasarımında tezhip eğilimli yazılan metnin bıraktığı üçgen boşluklarda yer alır. Böylece peş peşe gelen yazı sayfalarının tekdüzeliği giderilmiş olur (TSM, A.
|
|
3595, 47b-48a, 51b-52a).
|
|
Salt hat örneklerini içeren murakkalarda tezhip, sayfanın yatay uzanan alt veya üst bölmesinde hattın bir kenarında veya murakka sayfasının “koltuk” denilen kare veya dikdörtgen biçimli bölmelerinde yer alır (TSM, E.H. 2327, y.3; A. 3652, y. 11). Kimi murakkalar hat örneklerinin yanı sıra resimleri de içinde toplar ve bunların başlangıç sayfası bir Kuran’ın veya bilim ve edebiyat kitaplarının baş sayfaları gibi genelde çerçeve biçiminde tezhiplenmiştir (İÜK, F. 1426, 3a).Murakkaların sayfa tasarımında özellikle müzehhiplere önemli görev düştüğü görülüyor. Her sayfada hat ve resimler ve bunların arasında kalan yüzeyleri, bordürleri dolduran tezhipler hep uyum içindedir. Kimi zaman müzehhip sayfa kenarlarını halkarla da bezeyerek sayfaların göz alıcı özelliğini artırmıştır (VÖNB Cod. Mixt. 313, 3b, 31b). Hazırlanmasında ayrı bir özen gösterilmiş murakkalar, dönemin nakkaşhanesinin bezeme programını belgeleyen örneklerdir.
Osmanlı padişahlarının fermanlarında yer alan tuğraların Sultan II. Bayezid döneminden başlayarak tezhiplendiği görülüyor. Sultan II. Bayezid’in fermanında olduğu gibi erken dönem ferman tuğralarında beyzelerin her birinin içi farklı renk ve desende (TSMA, E. 527/2), Kanunî Sultan Süleyman’ın ferman tuğralarında da beyzelerle birlikte, tuğranın sere, tuğ, zülüf ve hançerelerinin içi farklı renk ve desende tezhiplenmiştir (TSMA, E. 7816/8). XVI. Yüzyıldan başlayarak fermanın tuğrasının tezhibi zenginleşir. Tezhip, beyze, hançere ve tığları da içine alarak fermanın üst kısmına doğru uzayan üçgen bir biçim alır. (TİEM 2238) (Resim: 4) Ferman tuğralarının son örneklerine kadar bu biçimlemeye bağlı kalınmış, kimi zaman tezhipli üçgenin dışında, kimi zaman içinde, fermanla ilgili kısa bir notu belirli kılmak için, elyazma eserde “başlık” denilen tezhip biçimine yer verilmiştir (TSMA, K. 62211).
Bir murakka için veya duvara asılmak üzere levha olarak hazırlanan kimi tuğralarda, sere, beyze, zülüf ve hançere içlerinin, levhanın köşebent ve bordürlerinin katip imzasının etrafının tezhiplendiği (TSM, A. 3652), kimi levha tuğralarda sere, beyze, zülüf ve hançerelerin sade bırakıldığı, köşebent ve bordür içlerinin tuğra hançere kavsinin üstünde yer alan padişah mahlasın etrafının tezhiplendiği, doğal çiçek demetlerinin boşluklara serpiştirildiği, kimi tuğra levhalarda mahlasın yerine çerçevesi tezhipli Medine tasvirine yer verildiği görülür (TSM, G.Y. 825, 947). İşte bu biçimde tasarımı yapılmış tuğra levhalar da murakkalar gibi dönemin nakış üslubunun tüm örneklerini tek eserde gözler önüne seren belgelerdir. (Resim:5)
XVIII. yüzyıldan başlayarak yaygınlaşan ve salt güzel hattın, yazıyla resmin yer aldığı ve genelde asılmak üzere hazırlanan yazı-levha ve hilye levhaların tezhip tasarımına da ayrı bir özen göstermiştir. Bu eserlerde hattın çerçevesi, köşebentleri, Mekke ve Medine tasvirlerinin etrafı, hilye-levhada, içinde hilye metninin yer aldığı dikdörtgen ve daire biçimlendirmenin dışında kalan alanlar tezhiple, yazı-levha cetvelinin kenarları halkarlarla bezenmiştir (TSM, G.Y. 1243, 1444, 314/40).
|
|
|
